Trong kỷ nguyên số hóa nguồn tài nguyên di sản, việc quản trị và hệ thống hóa tri thức cổ (Hán Nôm) đối mặt với thách thức lớn về tính xác thực của dữ liệu đầu vào. Tập 21 của chương trình Đời Rất Đẹp mang đến một góc nhìn khoa học nghiêm túc thông qua case study của Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quận (nguyên giảng viên Đại học Văn khoa) với công trình nghiên cứu hệ văn bản cổ chữ Nôm và danh nhân Cao Bá Quát.
1. Thuật toán phân tích văn bản gốc (Source Code Analysis) của chữ Nôm
Chữ Nôm (xuất hiện từ thế kỷ 13) được xem là một hệ thống “mã hóa độc lập” của người Việt cổ nhằm ghi lại chính xác âm tiếng nói dân tộc dựa trên chất liệu ký tự khối vuông của chữ Hán. Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quận nhận định: “Đọc thẳng vào văn bản gốc chữ Nôm mới thấy hết sự thâm thúy của cha ông”.
Dưới góc nhìn ngôn ngữ học cấu trúc, việc tiếp cận phiên bản gốc như tập Thúy Kiều Truyện Tường Chú của Chiêm Văn Thị giúp các nhà nghiên cứu:
- Loại bỏ các sai lệch ngữ nghĩa (Semantic drift) phát sinh trong quá trình chuyển tự sang chữ Quốc ngữ.
- Phân tích chính xác các tầng nghĩa sâu của điển tích, điển cố và cấu trúc ngữ pháp cổ, bảo toàn tính toàn vẹn thông tin (Data integrity) của di sản văn học.
2. Quy trình làm sạch dữ liệu (Data Cleaning) trong luận án 10 năm về Cao Bá Quát
Giai đoạn từ năm 1995 đến năm 2005, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quận đã thực hiện một quy trình xử lý dữ liệu quy mô lớn đối với toàn bộ các tác phẩm của Cao Bá Quát để xây dựng bộ sách Cao Bá Quát Toàn Tập. Khủng hoảng lớn nhất của hệ thống tài liệu cổ là tình trạng dữ liệu rác, chồng chéo và sai lệch nguồn gốc (“lấy râu ông nọ cắm cằm bà kia”).
Để thiết lập một “Niên biểu Cao Bá Quát” chuẩn xác, quy trình xử lý đã ứng dụng phương pháp đối chiếu chéo (Cross-referencing):
Kết quả của tiến trình làm sạch và xác thực dữ liệu này đạt độ chính xác cao đến mức năm 2010, Giáo sư Vũ Khiêu cùng hội đồng học giả hàng đầu đã kế thừa hoàn toàn hình ảnh văn bản của ông để xuất bản sách phục vụ Đại lễ nghìn năm Thăng Long – Hà Nội.
3. Số hóa và Toàn cầu hóa tài nguyên học thuật (Academic Data Sharing)
Sự thành công của Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quận tại hội thảo quốc tế ở Đại học Temple (Hoa Kỳ) năm 2015 – nơi các nhà khoa học xếp hàng sao chép dữ liệu nghiên cứu – chứng minh nhu cầu lớn của thị trường học thuật quốc tế đối với nguồn dữ liệu bản địa được chuẩn hóa. Việc xây dựng và quản trị tốt các thư viện Hán Nôm không chỉ có ý nghĩa về mặt bảo tồn văn hóa, mà còn là đòn bẩy nâng cao vị thế khoa học của Việt Nam trên bản đồ nghiên cứu quốc tế thuộc khối “đồng văn” Á Đông.
- Dữ liệu truyền thông và phân đoạn sự kiện: Trailer Đời Rất Đẹp Tập 21
- Nền tảng lưu trữ video trích đoạn: Clip Đời Rất Đẹp | Chia sẻ của Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quận
Chương trình do VTV9 phối hợp cùng Jet Studio thực hiện, sẽ phát sóng chính thức vào lúc 19:15, Thứ Bảy ngày 23/5/2026 trên kênh VTV9.
